پدافند غیر عامل

بشر در طول تاریخ تدابیر گوناگونی را در راستای امنیت و حفاظت خویش اتخاذ کرده و
ثمرهی تدابیر، تجارب و خلاقیتهای فکری بشر در این زمینه منجر به پیدایش دانش بومی
در این راستا گردیده است . از آغار پیدایش تاریخ و در هزاره اول پیش از میلاد مسیح، پیرامون
دهکدهها حصار کشیده میشد که نمونه آن را میتوان در بسیاری از تمدنهای قدیمی
مشاهده نمود. در چین باستان با خاک زرد دیوارهایی را که در اصطلاح محلی “نجو” میگویند
میساختند که ارتفاع این دیوار تا 10 متر میرسید که هماکنون نیز در فلات “لوبست”
ساخت چنین دیوارهایی مرسوم است . این کار نخست برای مصون ماندن از حمله راهزنان و
جانوران وحشی بود ولی بعدها عمدت ا برای دفاع متقابل در برابر هجوم دشمنان صورت
میگرفت؛ از چنین دیوارها و قلاعی میتوان از دیوار بزرگ چین و حتی دیوار گرگان در ایران
و تعداد قلعه-تپههایی که در خیلی از شهرهای تاریخی ایران بقایای آن برجای مانده است،
نام برد. بررسی دانشهای بومی تمدنهای گذشته در حوزهی سازههای دفاعی و نظامی
قابلتأمل بوده و از وجود دستاوردهای ارزندهای حکایت میکند. با توجه به اینکه پیشرفت و
توسعه پایدار در کشورها تا حد زیادی مرتبط با رشد و پیشرفت در زمینه کنترل بحرانهاست
در این بین افزایش بیرویه جمعیت کلانشهرها و مناطق شهری، پتانسیل بالای کشور ازنظر
اقالیم چهارفصل و فضای سرزمینی با توان بالای محیطی، تهدید کشور از سوی ابرقدرتها،
قرارگیری کشور در یک منطقه سوقالجیشی و ژئوپلیتیک، بافت و ساختار جمعیتی متنوع
ازنظر فرهنگی، قومی و مذهبی و…، قرارگیری کشور بر روی کمربند زلزله و…، همه نشان از
این مهم در ارتباط با موقعیت مخاطره و پتانسیل خطرپذیری است. لذا نظر به اهمیت این
موضوع و با نگرش به آمار و سوابق ثبتشده از مخاطرات محیطی گذشته و معاصر، این
حقیقت آشکار میشود که مدیریت بحران فعلی در حال حاضر نمیتواند بهتنهایی قادر به
15  پیشگفتار
مقابله با سلاحهای مدرن و آثار مخرب بلایا و بحرانهای محیطی جهت جلوگیری از اثرات
ویرانگر بر مراکز حیاتی و حساس و نیروی انسانی باشند، از این رو، تدوین راهبردها و
بهکارگیری اصول و معیارهای پدافند غیرعامل میتواند به تکمیل زنجیره دفاعی کمکی مؤثر
و قابلتوجه نماید. با ذکر این نکته که نقاط شهری به دلیل اینکه بیشترین تأسیسات و مراکز
حساس و همچنین بیشترین تمرکز جمعیت و… را دارا میباشند، و همیشه در کانون توجه
تهدیدات و مخاطرات سهمگین بودهاند اهمیت موضوع را دوچندان مینماید و علت پرداختن
به موضوع ” منطقه شهری” در کتاب، عجین شدن شهر با منطقهی شهری در عصر پیش رو
است؛ بدین معنا که تأثیرات متقابلی را از یکدیگر میگیرند و برآیند اثر مینمایند. بنابراین با
توجه به سلسله مطالب ذکر شده در موضوع پدافند غیرعامل و ارتباط آن با منطقه شهری
هدف از دفاع غیرعامل؛ استمرار فعالیتهای زیربنایی، تأمین نیازهای حیاتی، تداوم
خدماترسانی عمومی و تسهیل اداره کشور در شرایط تهدید و حفظ بنیه دفاعی بهرغم
حملات خصمانه و مخرب دشمن و حتی رخداد بسیاری از دیگر مخاطرات محیطی است و
ساخت مکان در فضا، اثرات متقابل مکان و فضا بر یکدیگر، تاثیرگذاری و تاثیرپذیری زندگی
انسان جغرافیایی از این کنش و واکنش متقابل، به نوعی با جریان و روند امنیتی همراه خواهد
بود. به همین جهت با انجام و اجرای طرحهای پدافند غیرعامل در حوزه برنامهریزی شهری
و شهرسازی، تا حد زیادی از آسیبپذیری منابع انسانی، مستحدثات و تجهیزات حیاتی کشور
میتواند کاسته شود. دراین بین معماری و شهرسازی و مهمتر از همه اتخاذ تدابیر در حوزه
برنامهریزی شهری بهعنوان یک واسطه، با افزایش قدرت دفاعی، میتواند باعث بقای انسان
شود. پس برای دستیافتن به این مهم، بحث ایمنی و امنیت باید در کلیه سطوح برنامهریزی
و طراحی، از موضوعات کلان شهرسازی، برنامهریزی شهری تا معماری، فضاهای باز شهری و
جزئیات فنی و… مدنظر قرار گیرد. لیکن تا حد زیادی سعی شده است که در کتاب حاضر
حوزههای مرتبط با مباحث پدافند غیرعامل منطقه شهری و الزامات دفاعی- امنیتی پیش رو
بحث و بررسی شود. همچنین ارائه راهکارهای توصیفی و حتی استفاده از مدل برای شناسایی
نقاط بحرانی و پرمخاطره در این حوزه با توجه به روشها و متد پدافند غیرعامل در ارتباط با
منطقه شهری- به عنوانیکی از نقاط قوت این کتاب-ر حد توان بحث و بررسیشده است؛ که
با توجه به اهداف برنامهریزی دفاع شهری، آیندهنگری و ایجاد توسعه متعادل در مناطق
پدافند غیرعامل و استراتژیهای توسعه و امنیت منطقه شهری  16
مختلف جغرافیایی، چشماندازی مطلوب را در مقابل مدیران، فرماندهان و کارشناسان
سازمانها و نهادها، شوراها و شهرداران، دهیاران، برنامهریزان، تصمیمگیران و سیاستگذاران،
اساتید، دانشپژوهان و دانشجویان حوزههای مختلف علوم جغرافیایی، پدافند غیرعامل و
گرایشهای تابعه، برنامهریزی شهری و شهرسازی، مدیریت و طراحی شهری، معماری و
عمران، مهندسی محیطزیست و فضای سبز و.. در ارتباط با پدافند غیرعامل در حوزههای
شهر و مدیریت و امنیت منطقه شهری، ترسیم نماید.
این کتاب، حاصل استفاده از منابع، آثار و تجارب ارزشمند دیگر پژوهشگران و نیز
تجارب، تلاش، مطالعه پژوهشی و علمی مؤلفان است که با محوریت و نگرش کامل بر نقش
پدافند غیرعامل و با تأکید بر استراتژیهای توسعه و امنیت منطقه شهری مشتمل بر
چهارفصل به ترتیب زیر تدوین و گردآوریشده است:
فصل اول: پدافند غیرعامل؛ کلیات
فصل دوم: برنامهریزی پدافند و الزامات محیطشناسی در منطقه شهری
فصل سوم: راهبردهای اساسی در پدافند غیرعامل
فصل چهارم: سیر تاریخی پدافند غیرعامل و دفاع در شهر و منطقه
در ادامه هر یک از فصلها با توجه به ساختار و چارچوب کتاب، واکاوی پدافند غیرعامل
و دفاع و امنیت پایدار در حوزه منطقه شهری با توجه به پتانسیلسنجی بحرانها و تهدیدات
پیش رو به ایراد مباحث و مطالبی از گذشته تا به امروز پرداخته است. در تألیف کتاب حاضر
تلاش گردیده که آخرین تحقیقات و مسیرهای پدافند غیرعامل در حوزه منطقه شهری
بهویژه در چند سال اخیر، با استفاده از بیش از پانصد منبع معتبر علمی بکار گرفته شود و
سعی شده است ضمن بررسی مطالب پدافند غیرعامل در حوزههای مرتبط حتیالامکان به
روش کار نیز پرداخته شود تا انطباق و همگرایی مباحث پدافند غیرعامل و استراتژیهای
توسعه و امنیت در حوزه منطقه شهری با هدف پایداری منطقه شهری به روشنی، نشان داده
شود.